icon
icon
icon
icon

A.Cəfərli ilə müsahibə

"Ölü yuyana "mürdəşir" deyirik, olmazmı ki, maşın yuyanlara da "avtoşir" deyək?"


Moderator.az-ın suallarını yazıçı Qəni Camalzadə cavablandırır.

C.Cavanşir . Qəni Camalzadənin "Karxana"sından qeydlər

Yazıçı Qəni Camalzadənin “Qanun” Nəşrlər Evində yenicə işıq üzü görmüş “Karxana” kitabını oxudum. Kitaba müəllifin “Karxana” romanı və “Teatrda”, “Bastar ulduza hürürdü”, “Bizim adam”, “Təkqulaq Xotuqzadın həyatı”, “Daş”, “Tələbə dostlar” və “Sabah pul günüdür” hekayələri daxildir. Bu yazıda sadəcə “Karxana” romanından söz açacağıq. Müəllifin hekayələri, həm üslub, həm də janr baxımından ayrı bir yazının, ayrı bir məqalənin mövzusudur.

Məmməd Orucun "Qısa qapanması"

Məmməd Orucun “Qısa qapanması”

    Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli simalarından biri haqqında söz demək məsuliyyətli işdir.  Mən məsuliyətdən qaçmaq üçün bəzi bəhanələr gətirə bilərəm. Amma bu qədirbilməzlik kimii qiymətləndiriləcək. Çünki biz onunla otuz beş ildi ünsiyətdəyik.

    Məmməd Orucun imzası ilə tanışlığım tələbəlik illərinə təsadüf edir. Yetmişinci illərin ortaları idi. “Azərbaycan Gəncləri” qəzeti onun  oçerklərini verirdi. Onda dördüncü kursda oxuyurdum. “Ədəbiyyat və İncəsənət “ qəzeti  bir neçə xırda hekayəmi öz axırıncı səhifəsində , yumor səhifəsində dərc eləmişdi. Özümü göylərdə hiss edirdim. “Kirpi” də bir hekayəmi dərc elədi. Heç bu da mən də özümə inam yaratmadı. Əlbəttə,  tələbəlik illərimə həyatımın məhsuldar dövrü desəm, səhv etmərəm. İki yol ayrıcında idim . Qərar qəbul eləməyə çətinlik çəkirdim. Politexnik İnistitutu ilə Lenin kitabxanasında, “Kirpi” jurnalında, Natəvan klubunda keçirilən ədəbiyyat dərnəkləri arasında qalmışdım. Hətta, mühəndis kimi fəaliyyətə başlamağım da şübhələrdən məni xilas eləmədi. Seçim qarşısında qalmışdım.

       Bir gün yazılarımı “Azərbaycan” jurnalına apardım. Məmməd Orucla tanışlığım belə başladı. O, bir neçə hekayəmi jurnalda verdi. M.O ilə ünsiyyət, səmimi söhbətlərim bəhrəsini verdi.Yalnız bundan sonra özümü yazıçı kimi inamım artdı.

       İndi sıhbət M.O.-nun “Qısa Qapanma”sından gedir. Desəm, bu erməni-azərbbaycanlı mövzusu bütün yazıçıları, şairləri, publisistləri kabus kimi izləyir,  yaxşı bu şərəfsiz xalqın adını ədəbiyyata gətirmədən yazıb-yaratmaq lazımdır, səhv eləmərəm. Necə ki, erməni-gürcü ədəbiyyatında bircə azərbaycanlı obrazı tapmaq olmur.Hətta, Şirvanzadə imzalı erməni yazıçısı da əsərlərində azərbaycanlı obrazından qətiyyətlə qaçıb. Amma alnımıza belə yazılıb!  Özüm də “Karxana” romanında adı çəkilən mövzudan yan keçə bilmədim.

       M.O. ədəbi yaradıcılığı gözümün önündə keçib. Onun bir-birindən maraqlı romanlarını, povestlərini oxumuşam. M. O. məhsuldar yazıçıdır.  “Leylək körfəzi”, “Köçürülmə”, “Oyun havası”, “Atəşkəs yallısı”, sadalamaqla qurtarmaz, ədəbiyyatımızı zənginləşdirib.

        Hər şeydən əvvəl deyim ki, M.O. mövzu qıtlığı çəkməyən yazıçıdır. İstənilən sahədə qələmini sınamaq qüdrətindədir.Hətta çeynənmiş bir mövzuya müraciət eləsə belə! Bəli!  Axırıncı iyirmi beş il ərzində hamının içini qurd kimi gəmirən, üzən, kədərləndirən,  qəzəbləndirən, həllində aciz qaldığımız, utanc yerimizə dönmüş,  qüsurlu  natamamlığımıza səbəb olmuş bir mövzuya – erməni-azərbaycanlı qarşıdurmasına təkrar müraciət eləməklə bir sənətkarlıq nümunəsi yaratmışdır.

         Görkəmli yazıçı hadisələri mıncıq kimi düzdüyündən adam romanı birnəfəsə oxuyur. Hətta, romana ağırlıq gətirməli yarımsüjetlər, təfərrüatlar, əhvalatlar,  təfsilatlar ustalıqla verilmiş, ümumi süjet xəttinə tabe edilmişdir.      

"Karxana" işıq üzü gördü


Yazıçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Qəni Camalzadənin "Karxana" kitabı işıq üzü görüb.

Moderator.az-ın məlumatına görə kitabda müəllifin "Karxana" romanı və hekayələri daxil edilib.

VAQİF YUSİFLİ, "KASPİ",23.08.2014

VAQİF YUSİFLİ , QƏNİ CAMALZADƏNİN "KARXANA "ROMANI

   МЦАСИР  ЯДЯБИЙЙАТ

 

  В  А Г И Ф    Й У С И Ф Л И

 

 Г Я Н И     Ъ А М А Л З А Д Я Н И Н   «К А Р Х А Н А»  Р О М А Н Ы

 

Романы ъямиййятин эцзэцсц вя бюйцк дцнйанын бядии сюздя реаллашан микромодели адландырырлар. Бу фикирлярдя мцяййян щягигят олдуьу данылмаздыр. Доьрудан да, бу мянада романы явяз едя биляъяк икинъи бир cанр тямяввцр елямирям.

Азярбайъан романындан сюз дцшяндя, бязян ону дцнйа роман сянятинин инкишаф сявиййяси иля мцгайися едир вя бу сащядя чох эеридя галмаьымыздан сюз ачырлар. Ялбяття, бу фикирдя мцяййян щягигят олса да, там разылашмаг олмаз. Яввяла, щяр бир халгын ядябиййатына нязяр саланда, РОМАН ЩАДИСЯСИНИН о халгын иътимаи-сийаси щяйатында бюйцк бурульанлар bаш вердийиндя йарандыьы, сонра тядриcян инкишаф едиб, бядии фикрин башлыcа ахарына, истигамятиня чеврилдийинин шащиди олуруг. Бу мянада Азярбайcан романларыны щеч cцр франсыз. Инэилис, рус, алман, италйан романлары иля мцгайися елямяк олмаз. Авропада роман сяняти юз инкишафынын йени бир мярщялясиня дахил оланда (ХЫХ ясрин сонлпры-ХХ ясрин яввялляри), биздя романын илк нцмуняляри мейдана чыхырды, еля ися ири щекайялярдян вя кичик повестлярдян фярглянмяйян «микророманларла» Авропа романларыны мцгайися етмяйя дяйярми? Совет дюврцндя ися Азярбайъан романы бир cанр кими инкишаф етмяйя башлады. Демяли, Азярбайъанда профессионал роман сяняти кечян ясрин отузунъу илляриндян башлайараг юз миссийасыны йериня йетирди, бу романларда совет дюврц щягигятляри якс олунса да, щяр щалда, бунлар РОМАН иди. Алтмышынъы-йетмишинъи-сяксянинъи иллярдя ися Азярбайъан романы йени бир мярщяляйя гядям гойур. «Дяли Кцр» (И.Шыхлы), «Пярваня» (М.Ибращимов), «Гарлы ашырым» (Ф.Кяримзадя), «Мащмуд вя Мярйям» (Елчин), «Фятяли фятщи» (Ч.Щцсейнов), «Гятл эцнц» (Й.Сямядоьлу) вя с. эюзял романлар йараныр.

Бу кичик йазыда Азярбайъан романынын кечдийи йолу хатырламаьа бир дя ещтийаъ дуймурам. Азярбайъан романы инди дя юз йашары янянялярини давам етдирир. Артыг ики романын мцяллифи олан Гяни Ъамалзадя дя милли роман янянялярини давам етдирян йазычылардандыр. О, чохдан бядии йарадыъылыгла мяшьулдур, индийя кими няср ясярляриндян ибарят беш-алты китабы да чап олунуб.

Илк романы «Гызыл хотуг» «Фосфорлу екизляр» ады алтында «Азярбайъан» jурналында чап олунмушду.  Бу романда эениш вя ящатяли олмаса да, мцасир cямиййятимизин иътимаи-сийаси мянзяряси якс олунмушду.

Будур, «Азярбайъан» jурналынын бу илки 6 вя 7-ъи сайларында Гяни Ъамалзадянин «Кархана» романы ишыг цзц эюрдц.

Бирбаша мятлябя кечяк. Роман нядян бящс едир?

«Кархана» романы оьруларын, гатиллярин, криминал шяхслярин талейиндян сюз ачыр. Ону бирмяналы шякилдя ъинайят алминдян бящс едян роман адландырмаг олар. Детектив роман дейил, мящз криминал сяcиййяли роман. Романын «эиряcяйиндя», епилог кими мцяллифин бу эириши сюзц иля гаршылашырыг: «Йадымдадыр, гонум-гоншуда сюзя бвхмайн ушаглары онун адыйла горхудурдулар: Сюзя бахмасан, Саны эялиб сяни апараъаг. Бу хофла да бюйцдцк. Бюйцйянлдян сонра да Саны Абшеронски кими танынан гящряманымы эюрмядим, амма эцнлярин бириндя щисс елядим ки, щям онун щаггында ешитдиклярим. Щям дя онунла мцнагишядя олан инсанларын барясиндя билдиклярим мяня ращатлыг вермир. Вя бцтцн бунлары она эюря йазыйа алдым ки, Абшерон тарихинин чешидли инсан мянзяряляри иля зянэин бир заман кясийи итмясин.

Ону да дейим ки, ящвалат чохдан баш вериб, йаздыгларымын сящищлийинязяманят вермирям. Бу щадисялярин баш вердийи мяканын адыны да рясмиляр бир нечя дяфя дяйишибляр, йалныз йаддашларда КАРХАНА кими галыб».

Криминал сяъййяли роман олса да, ясярдя бир гядяр фяргли мянзяря иля гаршылашырыг. Мцяллиф, романда характер мясялясиня, тягдим етдийи образларын щярякят вя ямялляри, защири давранышлары иля йанашы, дахили алямини дя габарыг нязяря чарпдырыр, йяни демяк истяйир ки, щяр бир инсан мянфи йа мцсбят хасиййятя малик олмасына бахмайараг юз талейини йашайыр, о да фярди бир алямдир. Она эюря дя, Г.Ъамалзадя ясас образларын талейини диггятля изляйир,  бизи онларын юмцр йолларынын енишини-йохушуна чякиб апарыр. Сырф криминал романларда ися биз даща чох бир-бирини тягиб едян щадисяляр силсилясиня тясадцф едирик, бу типли ясярлярдя санки  характер, сифят, ъизэи анлайышы олмур.

Романдакы щадисялярин мяканы аз-аз дяйишир, амма заманы мцтящяррикдир, ясрин яввялляриндян сонунадяк -70-80 иллик дюврц юзцндя якс етдирир.  Она эюря дя, романда тясвир едилян щяр аилянин кюкцня дя бяляд олуруг.

Юнъя Мяликяcдяр дейилян криминал шяхсдян, онун кимлийиндян сющбят эедир.   Онун атасы Мир Гядир аьа романда йеэаня эцнащы олмайан бир образдыр. Чцнки романда демяк олар ки, яксяр образлар бу вя йа диэяр дяряъядя эцнаща батмышлардыр. Мир Гядир аьа дини елмляри юйрянмяк цчцн Иранын Гум шящяриня эедир, амма атасы рящмятя эетдийиндян тящсилини йарымчыг гойуб вятяня гайыдыр. Онун ягидяси будур ки, инсан юмрц бойу зиллятдя йашайа биляр, амма ещтийаъ ичиндя дя шяряфля юмцр сцрмяк мцмкцндцр. Гардашы Ъанполад ися башга рущда бюйцйцб, башына дястя йыьыб, эуйа «зяманяйя мцвафиг» йашамаьы цстцн тутур.оьрулуг, гулдурлуг, гядим дилля десяк, щярамилик едир вя нятиcяси дя бу олур ки, юзц кими гатилляр ону юз евинин ичиндя ганына гялтан едирляр.

Щамынын «Аьа» дейиб мцраcият елядийи Мир Гядир аьа ися Шура щюкумяти гуруландан сонра «дцнйанын чярхиня «нящлят» дейиб мясъид ахундлуьунун дашыны атыр, баь-бостан беcярмякля мяшьул олур. Амма Шура чекистляри онун йахасындан ял чякмирляр. Ону кечмишиня эюря эедяр-эялмязя йола салырлар. Икинcи дяфя евляндийи бир дул гадындан ися бир оьлу доьулур. Бу, Мяликяcдярдир ки, романда ян криминал шяхсдир.

Романда конфликт ясасян Мяликяcдярля Назы оьлу Гулунун  «тюрямяси» олан Саны Абшеронски арасында баш верир. Санынын анасы Мара ермяни гызыдыр вя  дцнйайа эятирдийи Бади вя Саны башга кишилярдяндир (биринcиси вязифяли ермяни Аракеловдан, икинcиси Cанполаддан). Еля бурадаъа  гейд едяк ки, романда ермяни образлары да аз йер тутмур вя Гяни Ъамалзадя бу образлар васитясиля ермянилийин мащиййятини ачыглайыр. Ермяни Ануш вя яри Артуш Тцркийядян гачгын дцшцб Гафгаза «пянащ» эятирибляр. Онлар миллятчи ермянилярин тяблиьатына инаныр вя беля эцман едирдиляр ки: «Бакыны Рус императору ермяниляря вериб. Ора эяляъяк Щайыстанын пайтахты олаcаг. Дцнйада чыхан нефтин йарысыны Бакы верир. Бакы варлы шящярдир. Чатан кими сизя ев веряъякляр, пул веряъякляр, ярзаг веряъякляр.Османлыдакындан да йахшы йашайаъагсыныз.Дюзцн, бизим дя Вятянимиз олаъаг. Ермяни халгы гаршысында боръунузу ляйагятля йериня йетирин. Рус императорунун вердийи шансдан бящрялянмяк лазымдыр».

Бцтцн роман бойу ермяни мякри иля цзляширик. Артуш юзц кими башкясян ермяниляря гошулуб Ьакыны тярк едир. Ануш ися вяфат етмиш гызы Маранын ики оьлу иля галыр. Ясл аталары башга кишиляр олан бу нявяляр дя ермяни тярбийяси эюрдцйцндян ня бир инсан, ня дя тцрк олурлар. Бах, ермяни сцдц вя тярбийяси, ермяни яхлагы будур!

Гяни Ъамалзадя 1915-ъи илдян та 90-ъы илляря гядяр  Бакыда вя Абшеронда баш верян иcтимаи-сийаси щадисяляри диггятля излямиш вя тягдим етдийи образлары да бу щадисялярин ичиндян кечирир. Амма бурада о образларын мянсубиййяти, щансы мяслякя гуллуг етмяляри юн пландадыр. Йяни криминал шяхсляр цчцн мямлякятдя баш верян щадисялярин мяна вя мащиййяти о гядяр дя ящямиййятли дейил. Бу адамлар цчцн биръя яхлаг, биръя мярам ябядидир: дювлят ичиндя «дювлят», щарам тикя, мцмкцн гядяр зор вя инсанлары мадди, мяняви тязйиг алтында сахламаг мейли, гятлляр, гарятляр. Вя сонра да эцълц тяряфин «щакимиййяти», башга бирисинин нцфузуну гябул етмяк, ону язмяк, арадан чыхармаг ъящди. Бу криминал шяхсляря ади адамлар кими бахмаг олмаз. Онларын зийалылыьа, мядяни дцнйайа хас олан хцсусиййятляря мейли йохдур. Онлар щеч дя зяиф, ирадясиз адамлар дейилляр, эцълцдцрляр. Еля бил  онлар ушаглыгдан эяляъяк талелярини мцяййянляшдирирляр. Саны Абшеронскинин атасы Фювгяладя Комиссийанын ямри иля эедяр-эялмязя йола салынанда (щалбуки, о, еля бу тяшкилатда чалышырды), няняси ону йетимханайа апарыр вя «Саны йетимханада юзцнц судакы балыг кими щисс едир». Щям бойда, щям дя зорда йашыдларындан фярглянян Саны сясини чыхараны дюйцр, щамынын эюзцнцн одуну алыр. Эет-эедя ъызыьындан чыхыр вя тялябляри артыр. Бундан сонра онун зору вя эцъц гятлляря, гарятляря, яййашлыьа сярф олунур. Еля бир мягама чатыр ки, бцтцн Абшерон ящли ондан горхур, чякинир. Дяфялярля щябс олунур вя щябсханада да щямишя юзц кими бандитлярин, оьру вя гулдурларын атаманына чеврилир. Бир чятинлийя дцшяндя ися ермяни няняси Ануша сыьыныр, чцнки етираф едяк ки, мцстягиллик дюврцня гядяр Бакыда ермянилярин нцфузу щюкм сцрцрдц. Анъаг Саны Абшеронскинин дя сцгуту йахынлашыр. Мялум мясялядир ки, криминал алямдя юмрцндя бир-бириня сядагят щисси даими дейил. Мяликяcдярля Саны арасында баш верян мцнагишядя мящз биринин о бирини мящв етмяси цчцн зор, эцъ варианты о гядяр дя ишя йарамыр. Саныны арадан эютцрмяк цчцн еля онун юз дястясиндян олан адамлардан бирисинин вяфасызлыьы кифайят едяр. Амма мцяллиф бу нифагын, конфликтин кюклярини дя ачыглайа билир. Мяликяcдяр щямишя буну дцшцнцр ки, онун ямиси Ъанполдады юлдцрян Назы оьлу Гулу олуб. Бурада ибтидадан йаранан гисасчылыг щисси дя ясас рол ойнайыр.

Романда чохлу образларла гаршылашырыг. Амма бунларын щеч дя щамысы Саны Абшеронски вя Мяликяcдяр кими характер сявиййясиня йцксялмир. Бязи образлар мараглыдыр, мцяллиф онларын характериндяки ян сяъиййяви хцсусиййятляри габарда билир, беляликля, образ романда аз нязяря чарпса да, юз фунсийасыны йериня йетирир. Мясялян, Ъанполад…аз эюрцнцр, дялилийи, чыльынлыьы, щядд-щцдуд танымайыб истяйини елямяси вя сонда да гяфил юлдцрцлмяси. Йаддан чыхмыр. Мялун ермяни образлары щаггында да буну сюйляйя билярик. Юнъя гейд етдийимиз кими, мцяллиф онларын ермяни хислятини цмумиляшдиря билмишдир. Назы оьлу Гулу образы да мцвяффягиййятлидир. Шура ингилабы эялян кими о, мяслякини дяйишир, болшевикляря гошулур вя ийирминъи-отузунъц иллярин гарятчи болшевикляринин щярякятини, дяст-хяттини щяйат идеалы сечир вя юзц дя еля болшевик террорунун гурбаны олур. Галан образлар ися ясасян епизодик характер дашыйыр вя ялбяття, мцяллифдян дя тяляб етмяк олмаз ки, онлары бцтцн роман бойу даим излясин. Бязи образлар, юнcя гейд етдийимиз кими юз функсийаларыны йериня йетирир вя онлара ещтийаъ галмыр. Амма дейяк ки, роман бойу диггятдян кянарда галмайан Равилляр кюлэяйя бянзяйирляр, садяъя, иърачыдырлар. Щямчинин Лоту Фахы вя Бадинин.Шири Ширийев образы щаггында буну дейя билярик ки,о, ясяря эеъ дахил олса да, щяр щалда, уьурлудур. Бязи образлары да ятя-гана долдурмаг лазым иди.  йягин ки, роман китаб щалында чапа щазырлананда, мцяллиф бунлары нязяря алар.

Романын дили нормалдыр. Щисс олунур ки, Гяни Ъамалзадя Бакы-Абшерон мцщитини, орадакы адят-яняняляри, хейри-шяри диггятля изляйиб. Амма криминал алямя хас олан cаргонлара ясярдя о гядяр дя тясадцф етмирик. Бялкя дя беля йахшыдыр.

Образларын сяcиййяляндирилмяси дя мараглы деталларла мцшайият едилир. Мясялян, Назы оьлу Гулунун ермяни гызына (щансы ки, евляняндян сонра ачыг-ашкар она хяйанят едян гадына) «мящяббяти» беля тясвир едилир: «Дцнйанын бцтцн шяряфсизлийини тящяммцл еляйян Артуш беля, Гулунун алчаглыьына мат галды. Севинъини эизлядя билмяди:

-Сян мяним гызымла евлянмяк истяйирсян?

Назы оьлу Гулу башыны тярпятди:

-Мян ону севирям,-деди.

-Бцтцн оланлардан сонра сян ону алмаг истяйирсян?

Назы оьлу Гулу башыны тярпятди:

-Мян Мараны севирям,-дейя тякрар етди.

-Ай ахмаг, кцчядя ермяни-мцсялман давасы эедир ей!-дейя Артуш юзцнц сахлайа билмяди.-Ня севэибазлыгдыр?

-Мян Мараны ермяни-мцсялман давасындан габаг да севирдим

..Мара бу мцбащисяйя сон гойду. Тялясмядян дуруб эялди, Назы оьлу Гулунун голуна эирди:

-Мян сянин арвадын олмаьа разыйам,-деди»

Бу кичик епизодик сящнядя эуйа бир «мящяббят ойуну» излянилир. Амма евляняндян сонра мялум олур ки, онларын яр-арвадлыьы итнян пишийин яр-арвадлыьындан фярглянмир(бурада мцяллиф йанлышлыьа йол верир-итля пишик щеч вахт яр-арвад ола билмязляр, амма щяр щалда, буну мяcази планда баша дцшяк).

Демяли, мцяллиф бу сящня иля щям ермянилийин мащиййятини ачыр, щям дя ермянипярястлийин.

Роман беля бир епизодла битир: «Бцтцн бунлара Саны фикир вермяди, онун диггятини архадан эялян метал чыггылты cялб еляди, эери бойланды:

-Ня сясди, Йарыг?-дейя сорушду.

-Тапанчадыр, гядеш.

-Бирдян мяни вурарсан ща!-дейя Саны эцлцмсяди.

Йаныг да эцлцмсяди:

-Беля бир фикрим вар…-деди, бармаьы иля тятийи чякди».

Вяссалам! Амма Санынын гятли, арадан эютцрцлмяси иля мясяля битирми? Саны Абшеронски юлдцрцлцр, амма Мяликяcдяр ися йериндядир, башга Санылар да йетишир. Криминал алям индинин юзцндя дя фяалиййятсиз дейил.

Йазычынын иши бу мянфиликляри бядии сюзцн гцдрятиля ифша елямяк, инсанларда олан хофу арадан галдырмагдыр. Бу ися ядябиййатын мяняви вязифясидир вя Г.Cамалзадя нин «Кархана» романы да бу мягсядля гялямя алыныб.

 

“KASPİ” qəzeti, 23 avqust 2014-cü il.

 

 

 

 

 

 

Yeni roman

Qəni CAMALZADƏ

 

KARXANA

 

Roman

 

Yadımdadır, qonum-qonşuda sözə baxmayan uşaqları onun adıyla qorxudurdular: Sözə baxmasan, Sanı gəlib səni aparacaq. Bu xofla da böyüdük. Böyüyəndən sonra da Sanı Abşeronski kimi tanınan qəhrəmanımı görmədim, amma günlərin birində hiss elədim ki, həm onun haqqında eşitdiklərim, həm də onunla münaqişədə olan insanların barəsində bildiklərim mənə rahatlıq vermir. Və bütün bunları ona görə yazıya aldım ki, Abşeron tarixinin çeşidli insan mənzərələri ilə zəngin bir zaman kəsiyi itməsin.

Onu da deyim ki, əhvalat çoxdan baş verib, yazdıqlarımın səhihliyinə zəmanət vermirəm. Bu hadisələrin baş verdiyi məkanın adını da rəsmilər bir neçə dəfə dəyişiblər, yalnız yaddaşlarda KARXANA kimi qalıb.

Müəllif

 

– I –

 

Ravillərin “aeroport əməliyyatı” uğurlu alındı, indi onlardan icazəsiz bircə qərənfil də təyyarəyə yüklənmirdi. Hava limanındakı yükçülərin hamısı öz adamları idi. Amma başladığı işləri birdən Sanı yarımçıq qoydu, Ravilləri yanına aldı, özünü Kürsümoğlunun dənizkənarı bağ evinə verdi, xanənişin oldu. Soyuqlar düşəndən bu tərəflər seyrəklik olurdu, ətrafda ins-cins gözə dəymirdi. Evin geniş otaqları Sanının xoşuna gəlmədi, gecələr qapı-pəncərədən içəri sızan nəmişlikdən sümükləri eymənirdi. Yaşamalı yer bağ evinin yarımzirzəmisi idi. Bura həm quru, həm isti, həm də kifayət qədər işıqlı idi. Kürsümoğlunun bağbanı arvadı ilə onların qulluğunda durur, biş-düşə baxırdılar.

Bir neçə gün keçəndən sonra süfrə arxasında Asta ləqəbli Ravil soruşdu:

-Qədeş, elə bilirsən burda bizi tapmazlar?

O, Bakı tatarlarından idi. Mehribanlıq yağan girdə sifətinə, tosqun cəmdəyinə, astagəlliyinə baxan deməzdi ki, bu adam peşəkar qatildir. O, heç vaxt zarafatından qalmırdı, hətta qətlləri də deyə-gülə başa çatdırırdı.

-Zona düşməzdən əvvəl bir az canımıza qulluq eləsək pis olmaz, - deyə Sanı da güldü. - Oğrunun evi türmə olsa da, azadlıq şirin şeydi...

Taxta ləqəbli Ravil heyifisləndi:

-Hayıf zəhmətimizə, batka!-dedi. - Hər şeyi düzüb-qoşmuşuq.

Bu Ravil Kazan tatarlarından idi. Dəvə kimi kinli, həddən ziyadə əzazildi. Can-cüssəsiz bir adamdı, tənini ikilik taxtadan ayırmaq olmurdu. Sanıya “batka” deyə müraciət eləyirdi. Onlar öz aralarında rus, Azərbaycan, tatar sözlərini bir-birinə qarışdıraraq danışırdılar.

-Hər halda, Məlikəjdərin kürkünə birə saldıq, -deyə Asta dilini nırçıldatdı. - Güldən gələn pullarına şərik olduq.

Taxta əlini oynatdı:

-Görünür, güldən gələn pul bizə qismət deyilmiş.

Sanı qətiyyətlə:

-Elə şey yoxdu, harda olsaq payımız çatacaq!-dedi. - Yükçülərin briqadiri etibarlı adamdı.

Asta əllərini bir-birinə sürtdü:

-Görərsiz, Məlikəjdər tezliklə dizini yerə qoyacaq.

Sanı razılaşmadı:

-Məlikəjdərin gücü balıqdadı. Hər dəfə gör, neçə qayıq salır suya! Bunu onun əlindən ala bilsəydik, kürəyini yerə qoyardıq...

Taxta laqeyd halda:

-Sən onu bizə tapşır, batka!

Bu deyimin altında nə gizləndiyini yaxşı bilən Sanı başını buladı:

-Olmaz! Deyərlər ki, Sanı övladi-peyğəmbəri öldürdü.

Bütün Bakı üstümüzə qalxar. Yoxsa nə vardı ki!-dedi, yenə nəsə demək istəyən Taxtaya məsləhət gördü: - Yaxşısı budu, yeməyinə bax, bir dəri-bir sümüksən, qabaqda bizi zon gözləyir.

Elə də oldu. Bir gün başlarının üstünü aldılar. Sanının gözləri dumanlandı, əlini yemək masasının altına atdı, tapançanın dəstəyindən yapışdı, amma zirzəmiyə doluşan milislərin sayı onu açmadı, tapançanı boşlayıb süfrədən bir duzlu xiyar götürüb dişinə çəkdi. Asta milislərə etinasızlıqla baxdı, özünü itirmədən axırıncı badəni qaldırdı, içməzdən qabaq:

-Adaş, iç, belə nemət yaxınlarda ələ düşən deyil!-deyə zarafat elədi.

Dəstəni qandallayıb istintaq təcridxanasına apardılar. Burda onları bir-birindən ayırdılar.

İttihamnamə Sanının gülüşünə səbəb olsa da, səsini çıxarmadı. Talançılıqda, qətl-qarətdə ad çıxarmış canini dələduzluqda günahlandırırdılar. Bu onu düşündürdü. İstintaq uzun çəkmədi. Müstəntiqin hər addımında bir ölçü-biçi gözə çarpırdı, dərinə getmədən, deyə-gülə sənədləri hazırlayırdı. Sanının cəzası yüngül oldu, cəmi iki il iş kəsdilər, amma, təəccüblü də olsa, hökm oxunandan sonra onu “zona” göndərmədilər, yenidən təcridxanaya qaytardılar.

Sanınən salındığı kiçik kamerada ondan başqa daha üç nəfər vardı. Biri köhnə cibgir idi, qalan ikisi isə, ilk baxışdan bilinirdi, cinayətdən uzaq adamlardı, həbsxanaya təsadüfən düşmüşdülər. Köhnə cibgir, az qala, Sanının başına dolanırdı. Həbsxana qaydalarını əzbər bildiyindən, kameradakı nizamı dəyişdi. Sanının taxtını ayaqyolundan aralı, qapının böyründə yerləşdirdi, ətrafına mələfə çəkdi, ayağının altına, haradan gətirdiyi məlum olmayan, yüngül bir xalça döşədi. Kameranın qalan iki sakini də qoyulan oğru qanunlarına dinməz boyun əydilər. Adına əfsanələr qoşulmuş qanuni oğru Sanı Abşeronskinın zəhmi hamını basmışdı.

Köhnə cibgir canlı ensiklopediya idi. Cinayət aləmində baş verənləri əzbər bilir, burda oturub “zon”lardan xəbər verirdi. Nəzarətçilərlə isə çox asanlıqla dil tapırdı. Sanıdan soruşdu:

-Bilmirsən, qədeş, səni hansı zona göndərəcəklər?

Sanı könülsüz dedi:

-Güman ki, Turşuluya, - dedi. - Bu maddə ilə ancaq ora göndərirlər.

Cibgir yara basmış üzünü qaşıdı:

-Turşulu yaxşı yerdi, - dedi. - Mən orda iki dəfə yatmışam. Nəzarətçiləri də insaflıdı, “obşakı” da zəngindi, maşallah, Lotu Faxı pul toplamağı bacarır.

Sanı onun sözünü kəsdi, hədələdi:

-Sən çərən-pərən danışma, bildiyini açıq de.

Cibgir dərhal mətləbin üstünə gəldi:

-İndi orada qarışıqlıqdı.

Sanı maraqla soruşdu:

-Müdiriyyətlə...?

-Yox, qardaşlarımızın arasına ikitirəlik düşüb.

Sanı cibgirdən öyrəndi ki, Turşulu zonda dustaqlar üç dəstəyə bölünüblər. Düşmənçilik eləyən iki dəstədi, üçüncü dəstə isə bitərəfdi. Əndazədən çıxmış qarşıdurmanın qabağını heç kim ala bilmir. Bu məlumatı alandan sonra Sanı həbsxanaya salınmağının səbəbini, təxmini də olsa, başa düşdü.

Səhərisi Ravilləri də onların kamerasına qatdılar. Əlaltılarına da oxşar maddələrlə hökm oxunmuşdu. Ravillərin gəlişi Sanını sevindirdi. Onların şərəfinə çay dəsgahının ətrafına təzəcə cəm olmuşdular ki, nəzarətçinin başı kameranın dəmir qapısındakı pəncərədə göründü.

-Sanı qardaş, rəis səni görmək istəyir.

Sanı çarpayıdan qalxmaq istəyəndə köhnə cibgir astadan dedi:

-Həbsxana qanunlarına görə oğrular rəislərlə təkbətək söhbət eləyə bilməz.

Sanının əvəzinə Asta Ravil dilləndi:

-Biz hələ ki, təcridxanadayıq, “zon”da deyilik.

Köhnə cibgir inadından dönmədi:

-Sizə artıq hökm oxunub!-dedi. - Harda saxlanmağınızdan asılı olmayaraq siz həbsxanadasınız.

-Yum ağzını! Bu da mənimçün qanun bilən olub!-deyə Taxta Ravil köhnə cibgirə acıqlandı.

Sanı mübahisəyə yekun vurdu:

-Qardaşımız haxlıdı, - dedi, sonra çarpayıda yerini təzədən rahatladı.

O, heç vaxt cinayət aləminin yazılmamış qaydalarını pozmazdı. İndi də həbsxana rəisinin çağırışına tək getmədi. Nəzarətçidən soruşdu:

-Özümlə neçə nəfər götürə bilərəm?

-Öz məsləhətinə bax, qardaş.

Sanı zarafatla:

-Kamerada məndən başqa beş nəfər var, - dedi. - Hamısını aparaqmı?

Nəzarətçi:

-Mənə elə gəlir ki, iki nəfər bəsdi, -dedi.

Sanı qalxdı, Ravillərə dedi:

-Mənimlə gedəcəksiz.

Ravillər dinməz ona qoşuldular. Üçü də kamera yoldaşlarının diqqətli baxışları altında cingilti ilə açılan dəmir qapıdan çıxdılar.

Tanış təcridxana rəisi yerində yox idi. Onun böyük kabinetində var-gəl eləyən mülki geyimli şəxsi Sanı dərhal tanıdı. Bu, təcridxana ilə yanaşı yerləşən Turşulu əmək-islah müəssisəsinin məşhur rəisi idi. Rütbəcə polkovnik olsa da özünü general kimi aparırdı. Dustaqların qarşısına mülki geyimdə çıxmağı xoşlayırdı.

O, keçib kürsüyə yayxandı. Ravillərə saymazyana baxdı, onlara küncdə, Sanıya isə üzbəüz yer göstərdi. Üç nəzarətçi qapıda hazır dayanmışdı. Rəis mehribanlıqla dedi:

- Sanı Abşeronski, uzatmayacağam, sənə işimiz düşüb. Sabah nə olacaq, bilmirəm, bu gün bizim sənin köməyinə ehtiyacımız var.

Sanı ehtiyatla:

-Eşidirəm, - dedi.

-Turşulu zonda dustaqlar arasına ikitirəlik düşüb, qarşıdurmada ölənlər var. Sən bizə kömək eləməlisən.!

-Bəs, niyə mən?

Polkovnik işgüzarlıqla:

-Birincisi, sənin bütün zonlarda nüfuzun var, avtoritetsən!

Sanı iltifatla:

-Məni qiymətləndirdiyinizə görə sağ olun. Amma Turşulu zonun Lotu Faxısı var. O məndən də nüfuzludu, məndən də...

Polkovnik onun sözünü kəsdi:

-Bizə sən lazımsan!-dedi. - Sən Turşuluda bir neçə dəfə oturmusan. Dəstə başçılarını yaxşı tanıyırsan, bəziləri sənin köhnə əlaltıların olub. Həm də tərcümeyi-halından məlumdu ki, sənin bir tərəfin azərbaycanlı, bir tərəfin ermənidir.

-Qarşıdurma, bəyəm, milli zəmindədi?

-Bəli, çəkişmə azərbaycanlılarla ermənilər arasında gedir. Səni hər iki tərəf özününkü sayır.

-Davaya səbəb nədi, axı?

Polkovnik çiyinlərini çəkdi:

-Kim bilir!-dedi. - Bitərəf qalanlar deyir ki, zona pərxaşlığı bir əcnəbi erməni salıb. O gələndən sonra dustaqlar arasına nifaq düşüb.

-Dediyin əcnəbi erməni hələ oradadı?

-Yox, onu başqa zona etap elədilər.

Polkovnik Sanının suallarını daha təhəmmül eləmədi, dustaq yenə nəsə demək istəyəndə səbirsizliklə onun sözünü kəsib soruşdu:

-Bizə kömək eləmək fikrin var, ya yox?

Sanı başını buladı:

-Sən bilirsən ki, oğru həbsxana rəisi ilə əlbir ola bilməz. Mən qardaşlarıma qarşı gedə bilmərəm, -dedi.

-Bu sənin axır sözündü?

Sanı dərindən nəfəs aldı:

-Bəli, axır sözümdü!-dedi və Ravillərə tərəf işarə elədi.

Polkovnik işarəni alan kimi qalxdı, qapıda dayanmış nəzarətçilərə dedi:

-Hər üçünü təkadamlıq kameraya salın. Görünür, bunları sözlə qandırmaq çətindi.

Çox keçmədi ki, Ravillər yıxıla-dura kameraya qayıtdılar. Onların halı cibgiri təşvişə saldı:

-Vay-vay!-dedi. - Bəs, Sanı qədeş hanı?

Taxta ağrıdan nıqqıldadı:

-Yəqin hələ çırpırlar... -dedi.

-Sizi nəyə görə döyürdülər ki?

Taxta qısaca izahat verdi. Cibgir mızıldandı:

-Sanı gərək razı olaydı.

Özünə gəlmiş Asta fısıldadı:

-Boş-boş danışma, Sanı nə elədiyini bilir.

Cibgir yekə-yekə dedi:

-Görünür, bilmir də!

Taxta hədə ilə:

-Sən bunu qanmazsan!-dedi. - Anladın?

Asta da qaydaları yaxşı bildiyindən:

-Cibgir ağa, hər iki tərəfin xahişi olmasa Sanı bu qarşıdurmaya girişə bilməz. Bilirsən ki, həbsxana rəisinin sözü ilə hərəkət eləsə, deyərlər, satqındı.

Cibgir üzünü qaşıdı. Soruşdu:

-Deməli, hər iki tərəfin xahişi lazımdı?

Asta başını tərpətdi:

-Hər iki tərəfin... -dedi.

 

- II -

 

87-ci ilin payızı idi. Günlər soyuq, solğun keçirdi. Axır vaxtlar Məlikəjdərin əndişəli əhvalı düzəlmirdi. Təbib qismində yanında fırlanan Səkil Qoçunun dəmlədiyi otlar da kömək eləmirdi. Həmişəki kimi Məlikəjdərin sol tərəfində bardaş qurub oturmuş Seyfəl dedi:

-Sonqulu da himayəmizə keçmək istəyir, ağa, -dedi.

Məlikəjdər məxmər kisədən çıxartdığı təsbehi əlinə alıb Seyfələ tərəf döndü:

- Deyirsən, Sonqulunun canına qorxu düşüb? -deyə soruşdu.

Söhbətin işgüzar istiqamətə dönməyindən Seyfəl razı qaldı, dərhal:

-Qorxu düşüb də sözdü, lap əsirdi, -deyə təsdiqlədi.

Məlikəjdər istehza ilə:

-Deyəydin ki, Sanı Abşeronski daha türmədədi, - dedi. - Əl-ayağa düşməyə lüzum yoxdu.

Seyfəl qımışdı:

-Dedim. Dedi ki, bu yaşımda ortada qalmaq istəmirəm.

Sanının adı çəkilən kimi onlardan bir az aralı yastıqlara yaslanmış Səkil Qoçu dodaqlarını marçıldatdı, gözünü açdı, mürgülü səslə:

-Siz yenə Sanını əldən buraxdız... -dedi, sonra yenə gözünü yumdu.

Məlikəjdər qocaya mehribanlıqla baxdı, amma qətiyyətlə dedi:

-Mən övladi-peyğəmbərəm, ocaq sahibiyəm, dədəm, qətlə rəvac verə bilmərəm.

Səkil Qoçu deyintili səslə:

-Mən Nazıoğlu Qulunun kökünün kəsilən günü görmək istəyirəm, ağa!-dedi.

Kifayət qədər ömür sürmüş Səkil Qoçu yalnız keçmişlə nəfəs alırdı, bu günlə, sabahla maraqlanmırdı. Dumanlı beynində aləm bir-birinə qarışmışdı. Bunu bilən Məlikəjdər ağsaqqalın sözünün başına ip salmadı.

Seyfəl təkrar soruşdu:

-Sonqulu kişiyə nə deyim, ağa?

-Qoy gözləsin, - deyə Məlikəjdər fikirli dilləndi. - Vaxtı çatanda özüm onu axtaracağam.

Seyfəl razılaşmadı:

-Ağa, lap vaxtıdı, - dedi. - Sonqulu danqa adamdı, nə qədər qorxu-ürkü içindədi, dizi üstə oturtmaq olar, elə ki qorxusu keçdi, quyruğunu belinə qaldırıb aradan çıxacaq.

-Qorxu altında ləbbeyk deyənləri neynəyirəm ki!-deyə Məlikəjdər başını buladı. - Hələ çox adam qorxudan üstümə qaçacaq, deyirsən, bu qorxaqların hamısını himayəmə almalıyam?

Seyfəl fikrini aydınlaşdırdı:

- Qızıl yumurta qoyan toyuğa hin tikməyə nə var ki!

Məlikəjdər qaşqabağını tökdü:

-Yaxşı bilirsən ki, himayədarlıqdan pay ummuram. Mənim adamlardan istəyim yalnız sədaqətdi, başqa bir umacağım yoxdu. Belə olub, bundan sonra da belə olacaq, - dedi. Və soruşdu:-Bayaq kim idi mənim yanıma gəlmək istəyən?

Seyfəlin cavabı kəsə oldu:

-Hambal oğlu Rahibdi.

Hambal oğlu Rahibi Məlikəjdər on il bundan qabaq özünə yaxınlaşdırmışdı. Aralarında qan qohumluğu yox idi. Bir zaman Sabunçu vağzalında hamballıq eləmiş Rəzzaqın, Məlikəjdərin əsgərlik yoldaşının oğlu idi. Hambal Rəzzaq uşaq evində Sanı ilə bir yerdə böyümüşdü, onun dəstəsinə qoşulmuşdu, amma bir yol türməyə düşüb-çıxandan sonra oğruya yaraşmayan bir işlə, hamballıqla məşğul olmağa başlamışdı. Elə buna görə də cinayət ortaqları ondan üz döndərmişdilər.

Rəzzaqın qəfil ölümü Məlikəjdəri kədərləndirsə də, dünya əzabından canını qurtarmış dostunun əvəzinə sevinmişdi. Onun kimsəsiz qalmış oğlunu qanadının altına almışdı.

Hambal oğlu Rahib atasına oxşamamışdı, od parçası idi. Ağaya məxsus alış-verişin böyük hissəsi onun əlundə cəmlənmişdi. İstilikxanaların qurulmağı, torpağın dərmanlanması, çilingənin yerə vurulması, gülün ərsəyə gəlməyi, məhsulun yığılması, kardon qutulara qablanması, Rusiyada satışına qədər Rahibin nəzarətində idi. Onun bir ayağı burda, bir ayağı Moskva-Leninqradda idi, yorulmaq bilmədən çalışırdı. Məlikəjdər seçimindən razı idi.

Amma bir-iki ay olardı ki, vəziyyət dəyişmişdi, güldən gələn gəlir azalmışdı. Məlikəjdər soruşdu:

-Qardaşoğlu, nə baş verir?

Bu ərəfədə ölkədəki qadağalar yumşalmışdı, iplər boşalmışdı, bir sözlə, dərəbəylik başlamışdı. Aeroportda peyda olmuş bir dəstə adam gül daşımalarına nəzarəti ələ almışdı. Bakıda maya dəyəri artmış qərənfili Moskvaya aparmaq daha sərf eləmirdi.

Məlikəjdər Rahibin qısa hesabatını dinləyib soruşdu:

-Dediyin yükçülər kimə tabedilər?

Rahib çiyinlərini çəkdi:

-Bilmək olmur, ağa! Nə milisdən, nə aeroportun rəhbərliyindən qorxuları yoxdu. Hər aparılan gülün üstündə iyirmi qəpik pul tələb eləyirlər.

Məlikəjdər bir müddət dinmədi. Rahib ehtiyatla soruşdu:

-Ağa, sən bilən yükçülərin dalında kim dayanır?

Məlikəjdər əlini təsbehə atdı. Otağa sakitlik çökdü, hamı sözünü uddu. Məlikəjdər handan-hana dedi:

-Yükçülərin arxasında, güman ki, Sanı dayanır.

- Sanı türmədədi, axı!

Məlikəjdər dinmədi.

Rahib cibindən siyahı cıxartdı:

-Burda iyirmi beş-otuz gülçünün adı var. Məni sənin yanına vəkil göndəriblər. Əgər ağa bu işə əncam çəksə, yaxşı qazancımız olacaq... Çox demirəm, hər gülün üstündə beş qəpik qazansaq, divarımız da qızıldan olacaq...

Məlikəjdər başını tərpətdi:

-Qardaşoğlu, təklifini eşitdim.

Rahib hələb-həlbət soruşdu:

-Gülçülərə nə deyim, ağa?

Məlikəjdər etinasız halda:

-Darıxma, tezliklə qərarımı bilərsən, - dedi. - Başqa bir sözün yoxdusa, gedə bilərsən.

 

- III -

 

... Qəsəbənin bünövrəsi təzə qoyulmuşdu. Məlikəjdər də ayaqyalın, başıaçıq kənd uşaqlarına qoşulub burda hər axşam düzənlənən rəqs məclislərinin tamaşasına gəlirdi. Ortaya düşüb oynayan gözəl Mariya yorulmaq bilmirdi. Fırlandıqca, çətir kimi açılan tumanı əsrarəngiz Abşeron gecələrini ehtizaza gətirir, erkən həddi-büluğa çatan kənd oğlanlarının canına od salırdı.

Məlikəjdər ilk gündən ona vurulmuşdu. Bəzən rəqs qecələri qurtarandan sonra da qəsəbədən getmirdi, Mariyanın yaşadığı barakın ətrafında vurnuxurdu. Boyu bir arşın bir qarış oğlanın hərəkətinə kənardan məna verən olmasa da Mariya nəsə duymuşdu. Rastlaşanda Məlikəjdərlə zarafatlaşırdı:

-Balaca kişi, haçan böyüyəcəksən?

Bacarıqlı kənd uşaqları qəsəbədə əncir-üzüm, göy-göyərti satırdılar, pul qazanırdılar. Məlikəjdər də bunu görüb həvəsləndi, xəstə anasını dilə tutub razılığını aldı, həyətlərindən əncir-üzüm yığdı, səbətlərə doldurub qəsəbəyə gətirdi. Alverdə əli olmadığından kim nə verirdi, ona da qane olurdu. Gözü toxluğu müştərilərinin sayını artırdı, tezliklə qəsəbə qadınlarının sevimlisinə çevrildi.

Mariyadan pul almırdı, əncir-üzümü ona havayı verirdi. Balaca oğlanın vurğunluğu gözəl qadını əyləndirirdi. Deyirdi:

-Balaca kişi, malını ona-buna havayı paylasan müflisləşərsən...

Məlikəjdər onun haqqında bəzi şeylər öyrənmişdi. Mariyanı tez-tez klub müdiri ilə görürdü. Bu cavanın adı Sanı idi. Özü də hündür, kəlpeysər şeydi.

Bir dəfə Mariya Məlikəjdərdən soruşdu:

-Sən Sanının nəyisən?

-Heç nəyi.

-Bir-birinizə yaman oxşayırsınız. Elə bil ki, sən Sanının burnundan düşmüsən.

Məlikəjdər dinmədi.

Məlikəjdərin uğuru kənd uşaqlarının xoşuna gəlmirdi. Onunla dalaşırdılar. Bir dəfə qalmaqalın üstünə çıxan Mariya harayçılıq elədi, dalaşqanları qovdu, üst-başı toz-torpağa batmış Məlikəjdərin qoluna girib barakına apardı. Tökülmüş düymələrini, cırılmış köynəyini tikdi. Sonra tasa su töküb üzündən qaysaqlanmış qanı yudu. Qurşağa qədər çılpaq olan Məlikəjdər bütün bu müddət ərzində susurdu. Birdən astadan pıçıldadı:

-Mən səni sevirəm, Mariya!

Mariya gülümsədi:

-Sən hələ körpəsən, - dedi. - Sevginin nə olduğunu hardan bilirsən?

Oğlan:

-Mənim on beş yaşım var, -deyə acıqla köynəyini əyninə çəkdi.

Mariya vədverici bir təbəssümlə gülümsədi:

-Böyüyərsən, bu barədə danışarıq, - dedi və əlini oğlanın çiyninə qoydu, yüngülcə dəhlizə itələdi. - İndi, get!

Birdən qapı açıldı, Sanı içəri girdi. O, möhkəm sərxoş idi. Bu səhnəni görüb hırıldadı:

-Mariya, indi də uşaqları tovlayırsan? -deyə soruşdu.

-Sanı, heç utanmırsan? - deyə Mariya incidi. - O ki, uşaqdı...

-Onun uşaq olduğunu mən də görürəm. Elə ona təəccüblənirəm ki, belə sütül oğlan sənə neynər?

Sanı bunu deyib bir də hırıldadı, Mariyanın belini qucaqladı, pərdənin arxasındakı çarpayıya tərəf sürüklədikdə Məlikəjdər qəzəblə onun üstünə atıldı. Sanı qadını buraxdı, üstünə cuman uşağın boynundan tutdu:

-Sürüş burdan, küçük!-dedi və özündən aralayıb dalından dizi ilə vurdu, barakın qapısından bayıra atdı.

Məlikəjdərin ilk sevgi macərası belə bitdi.

 

* * *

 

... Əsgərliyini çəkib gələndən sonra isə, Məlikəjdər tamam başqa səbəbə görə Mariyanın hər addımına göz qoyurdu.

Daş karxanasında çalışan Mariyaya bədbəxtlik üz vermişdi, ehtiyatsızlıqdan daş kəsən maşının altına düşmüşdü. Vaxtında xəstəxanaya çatdırılsa da hər iki ayağını itirmişdi. Dünənə qədər gözəlliyini itirməyən Mariya qəzadan sonra qocalmışdı, üzü qırışmışdı, saçları ağarmışdı.

Verilən təqaüd iynə-dərmanına çatmırdı. Ruhi xəstə olan qızı baxımsız qaldığından onu dəlixanaya yerləşdirmişdilər. Özünü də əlillər evinə göndərəcəkdilər ki, texnikumu təzə qurtarmış nəvəsi Səmayə razı olmadı.

-Qorxma, ay nənə, birtəhər başımızı dolandırarıq!-dedi.-Mən hələ əsas silahımı işə salmamışam.

Mariya Topal nəvəsinin nəyə işarə vurduğunu dərhal anladı və:

-Mən istəmirəm sən gözəlliyini bizə xərcləyəsən!-dedi. - Mən də gözəl idim, amma həyatımı məhv elədim. Sənə bunu rəva görmürəm.

Mariyanın bədbəxtliyi tanışlarını mütəəssir eləmədi. Onun qəsəbədə, qəsəbəətrafı kəndlərdə çox bədnam şöhrəti vardı. Hamı qadının düçar olduğu bəlanı Allahın haqlı cəzası sayırdı. Həmişə yaraşıqlı, həmişə şən Mariyanı əlil arabasında görənlər üzünü çevirir, kimsənin ona yazığı gəlmirdi.

 

* * *

 

Karxanada fəhlə təchizatındakı vəzifəsindən gedəndən sonra da qəsəbə ilə əlaqəsini kəsməyən Məlikəjdər toydan, yasdan qalmırdı. Uzun müddət təmasda olduğu adamları unutmurdu, vəziyyəti ağır olanlara azdan-çoxdan əl yetirirdi. Ağanın gəlişinə hamı sevinirdi. Mariyadan da köməyini əsirgəmədi. Bir gün də maşını onun qapısına sürdürdü. Seyfəl də onunla idi.

Mariya tək deyildi. Səmayə işdən gəlmişdi. O, qəsəbədən xeyli aralı olan sovxozda çalışırdı.

Qız çəld süfrə saldı, çay gətirdi. O, qonaqlardan gözünü ayırmırdı. Artıq haqqında əfsanələr dolaşan Məlikəjdərin bircə hərəkəti də nəzərindən yayınmırdı.

Qonaq Mariyanın balışının altına bir qom pul qoydu. Çarpayıda oturmuş qadın ağlamsındı, ona yaraşmayan kədərlə:

-Mən sənin bu yaxşılığının altından çıxa bilmərəm, ağa!-dedi, dərhal şənləndi: - Amma köhnə vaxtlar olsaydı, əvəzini natura ilə ödəyərdim.

Məlikəjdər gülümsədi:

-Heç dəyişməmisən, həmin Mariyasan ki, varsan!

Sağollaşıb gedəndə Mariya nəvəsi ilə himləşdi. Səmayə çəkinə-çəkinə ağanın əlindən tutub dedi:

-Mənə xeyir-dua ver, ağa! Mənə xoşbəxtlik dilə, ağa!

Məlikəjdər gözəl qızın arzusunu yerinə yetirdi. Əlini Səmayənin başına çəkib təsirlənmiş halda bayıra çıxanda Seyfəlin qulağına nəsə dedi.

-Hər ay? - deyə Seyfəl təəccübləndi.

Məlikəjdər qətiyyətlə:

-Hər ay!-dedi.

-Nə baş verir, ağa?

Məlikəjdər mümkün qədər laqeyd halda:

-Köhnə borclarımı qaytarıram. -dedi.

Seyfəl inamsız halda:

-Sənin də borcun olarmış!-dedi.

Məlikəjdər Seyfəlin çaşqınlığına güldü:

-Bu sən qanan borc deyil, bacınəvəsi, baş sındırma.

Bu səxavətin səbəbini Seyfəl sonralar da öyrənə bilmədi. Amma hər ay Mariyanın komasına gəlir, ağanın pul baratını əlil qadına əlbəəl çatdırır, əvəzində bol dua-səna aparırdı.

 

- IV -

 

Bir gün Səmayə özünü sevinclə içəri atdı:

-Nənə, sabah təzə evə köçürük!-deyə hay saldı.

Mariya otuz ildən çox yaşadığı sınıq-salxaq barakı lağla “sərdabə” adlandırırdı. Deyirdi ki, canım burda çıxacaq.

Hay-harayla gəlmiş nəvəsini başa düşmədi, soruşdu:

-Hansı evdən söhbət eləyirsən? -deyə gözünü Səmayəyə dikdi.

Səmayənin gözqamaşdırıcı gözəlliyi nəinki kişiləri, hətta qadınları da valeh eləyirdi. Qızın damarlarında bir-birinə qarışmış yad qanlar təbiətin süzgəcindən keçib möcüzə yaratmışdı. İndu qarı nəvəsinə baxdıqca fərəhlənirdi, cavanlığını xatırlayırdı. Nəvəsi ona çəkmişdi, amma nənəsindən fərqli hiyləgərdi, hətta şeytana da papış tikərdi. O, Mariyanı bir az intizarda saxlayıb sirrini açdı:

-Hatəm alıb!

-Nə Hatəm? Hansı Hatəm?

-Ağaoğlu Hatəmi deyirəm.

-Demək onu tora sala bildin?

Səmayə qürrə ilə gülümsədi:

-Özü məndən əl çəkmirdi!

Mariya onu yaxına çağırdı, məmnun halda üzündən öpdü, qayğılı dilləndi:

-Bəs, o evlidir, axı!

-Olsun da!

-Bəs, qorxmursan?

-Mən nədən qorxmalıyam, nənə? Mən səadət istəyirəm! Bu istəyimdə qorxulu nə var ki!

Mariya şübhə ilə:

-Ağa bilsə...

Səmayə onun sözünü kəsdi:

- Bilməz!-dedi, dərhal sözü dəyişdi: - Mən həmişə bilmək istəyirdim, nənə, ağanın bizə kömək eləməsinin səbəbi nədir?

Mariya köksünü ötürdü:

-Bu uzun söhbətdir, vaxt gələr, danışaram.

-Bəlkə elə indi danışasan?

Mariya gülümsədi:

-Müharibə başlayanda yeddi-səkkiz yaşım vardı, çox şeyi xatırlamıram, meşənin ortasında kiçik bir xutorda yaşayırdıq, almanlar gələndə arteli dağıtmadılar, xutoru bir nəfər inanılmış adamlarına tapşırdılar. Atam, gərək ki, almanlara qulluq eləyirdi, Benderovçulara qoşulmuşdu, qırx dördüncü ilin axırları onlar aradan çıxdılar, sovet ordusu qayıtdı, xutordakıların almanlara qulluq elədiyini dəqiqləşdirən kimi kişi qismində əllərinə keçəni güllələdilər. On altı yaşlı qardaşımı da divara söykədilər, amma atam qaçıb canını qurtardı, qırx beşinci ildə xutorun qadınlarını da əli avtomatlı əsgərlər mal kimi qabaqlarına qatıb apardılar.

Səmayə anlamağa çalışdı:

-Hara apardılar, nənə?

-Mən nə bilim, bala. -deyə Mariya kədərlə mızıldandı. - Bacımla anasız qaldıq, sonra qonşu xutorda yaşayan bir qarı bizi evinə apardı, orda bildik ki, uzaq qohumlarımızdandır. Qarı tək yaşayırdı, oğlanları müharibədə həlak olmuşdu deyənə hökumətdən qorxmurdu. Sonra kolxoz bərpa olundu, qarı qabağa düşdü, bizi də kolxoza götürdülər.

Qarı öləndən sonra artel sədri evimizə dadandı. Bacım yelbeyin idi, sədrin üzünə gülürdü, bir dəfə artel sədri bacımı gözümün qabağında zorladı. Gedəndə də bizi hədələdi:

“Dilinizi qarnınıza qoyun! Səsinizi çıxarsanız, ikinizi də Sibirə sürdürərəm. Satqın balalarına aman yoxdu.” Biz də qorxudan susurduq, bundan sonra artel sədri komamıza tez-tez gəlirdi. Artel sədrinin arvadı bu əlaqədən xəbər tutdu, xəlvətcə kəndə gəldi, qırğın-qiyamət saldı, bacımla məni maşına mindirib rayon mərkəzinə apardılar milis idarəsinin həyətində xeyli qız-gəlin vardı, hamısı bizim kimi siyasi cəhətdən etibarsız ailələrdən idi, buna baxmayaraq bizimlə mülayim rəftar eləyirdilər, deyilənə görə bizi sürgünə göndərmirdilər, yalnız yaşayış yerimizi dəyişirdilər, bunun fərqinə varmırdıq, hər halda söz verirdilər ki, göndərilən yerdə bizim həm iş yerimiz, həm də mənzilimiz olacaq. Bizi yük vaqonlarına mindirdilər, qatar tərpənəndən sonra vəziyyət dəyişdi, daxili qoşunların nəzarətçi əsgərləri gözəgəlimli qadınları əldən keçirirdilər, mən də bakirəliyimi bu çirkli-pasaxlı vaqonda itirdim, bacım məndən də gözəgəlimli, yaraşıqlı idi, ondan heç kim keçmirdi, ixtiyarı çatan bacımı gəlib aparırdı, bir gün onu qan içində gətirdilər, feldşeri çağırdılar, amma zavallıya heç nə kömək eləmədi, ölüsünü növbəti stansiyada vaqondan düşürtdülər, mən çox ağladım, çox dərd çəkdim. Amma nə faydası, bu çirkin həyatı yaşamaq lazım idi, nəhayət, Abşeron çöllərinə varid olduq, qırx-əlli çadır qurdular, yaxşı ki, yay idi, çadırlarda yaşayırdıq.

Səmayə qəflətən susmuş nənəsindən maraqla soruşdu:

-Bəs sonra?

Mariya Topal nədənsə acı-acı gülümsəyəndən sonra dilləndi:

- İki-üç buldozer, daşkəsən maşınlar gətirdilər, tozun-torpağın içində çalışırdıq, buldozerlər yeri təmizləyəndən sonra daş mədəni hazır olurdu, relslər qurulur, daş doğrayan maşınlar quraşdırılır, cərəyan verilirdi. Daşkəsən maşınları idarə eləmək çətin deyildi, bircə iri mişarların səsi ətimi tökürdü, ölçülü daşlar kəsirdik, axşam işdən qayıdırdıq, çimib qurulanırdıq, bir az dincəlirdik, sonra çadırların arasındakı kiçik meydançada qarmon sədaları altında rəqs eləyirdik, burada biz azad idik, başımızın üstündə əsgər dayanmırdı, amma həftədə bir dəfə qeydiyyata dururduq, bunun üçün «Komendantlıq» yazılmış çadırdan keçməli idik, bir azdan daş barakların bünövrəsi qoyuldu, tikintinin ustalığını özümüz eləyirdik, sementə qənaət olunurdu, məcburiyyət qarşısında daşı daş üstünə Abşeronda bol olan xakşirə ilə qoyurduq, taxta çox idi, hərbi hissədən böyük taxta qutular gətirmişdilər, dam bağladıq, komendant istifadə olunmuş şifer tapdı, onları qutulardan çıxarılmış mismarlarla mıxladıq, çalışmağımıza baxmayaraq qışı çadırlarda keçirtdik, baraklar yaza hazır oldu, hərəmizə bir otaq verdilər.

Səmayə soruşdu:

- Qəsəbə elə qadınlardan ibarət idi? Kişi yox idi?

Mariya Topalın alnı qırışdı:

- Kişilər də vardı, əsasən türmədən çıxanlar idi, onlarla müqayisədə bizim vəziyyətimiz yaxşı idi, o yazıqların günü lap qara idi, gündə iki dəfə qeydiyyatdan keçirdilər, sonralar qəsəbədə əsgərlikdən tərxis olunanlar da kök saldılar.

Səmayənin nənəsinə yazığı gəldi:

- Nənə, nə zülümlər çəkmisən!

Mariya Topal razılaşdı:

- Elədir! - dedi. - Amma xoş günlərim də olub.

Səmayə başını buladı:

- Hansı xoş gündən dəm vurursan, nənə?

Mariya Topal barmaqlarını bir-bir yumdu:

-Elə demə, bala! Anan bətnimə düşəndə sevindim. Fikirləşirdim ki, heç vaxt ana olmayacağam. Anan doğulanda sevindim. Böyüyəndə sevindim. Azdır bəyəm?

Səmayə üzünü turşutdu:

- İncimə, nənə, bunun harası xoş gün oldu? - deyə sözü çevirdi. - Bəs, doğulan uşağın atası kim idi? Yəni babam kim idi?

Mariya Topal köksünü ötürdü:

- Bilməsən yaxşıdı…-dedi.

Səmayə nənəsinin sirr saxlamağına güldü:

- Ay arvad, boşalt çinədanını!-dedi.

Mariya Topal dedi:

- Madam, təkid eləyirsən, deyərəm. Baban indi cinayət aləminin krallarından olan Sanı Abşeronskidir.

Səmayə heyrətləndi:

-Nə danışırsan?!

Mariya Topalı qəhər boğduğundan bir xeyli danışa bilmədi, sonra çətinliklə dilləndi:

- Əlli dördüncü ilin sonunda qəsəbə bir az da böyüdü, bir cavan oğlanı - klub müdiri qoydular, adı Sənan idi, amma hamı ona Sanı deyirdi, hündür, şaqqalı bir oğlandı, ətrafında iki yoldaşı fırlanırdı. Onlar gələn kimi qəsəbədə sahman yarandı, kənd cavanlarının əl-ayağı yığıldı, daha rəqs gecələri dava-dalaşsız ötüşürdü, qəsəbədə gözəl və gəzəyən qızlar çox idi, Sanı vaxtını onlarla keçirirdi, mən hər kişini özümə yaxın buraxmırdım, şortuluqdan qaçırdım, ola bilsin bu da Sanının diqqətini cəlb eləmişdi, başladı otağıma tez-tez gəlməyə, düzü, gizlətsəm də, mən ona vurulmuşdum, bütün həyatımı ona danışdım, altı ay ər-arvad kimi yaşadıq. Sanı birdən yoxa çıxdı, bir ay gözə görünmədi, qəflətən getdiyi kimi qəflətən də qayıtdı, münasibətimiz pozuldu, açığı özüm də ondan bezmişdim. Sanı qadınlardan doymurdu, onları cib dəsmalı kimi dəyişirdi, bir dəfə əməlli-başlı dalaşdıq, onu daha otağıma qoymadım, uşağa qaldığımı biləndə gec idi, mən bunu gözləmirdim.

Mariya Topal susub fikrə getdi. Səmayə onun əlinə toxundu:

- Bəs, ona demədin?

Mariya Topal mızıldandı:

-Çox gözüm atırdı!-dedi - Desəydim də inanmazdı, həm də Sanı ailəcanlı deyildi, qətl-qarətlə məşğul idi, bilirdim ki, beləsinin yeri bir gün türmədi, elə də oldu, bizim o komendantı vurub öldürdü, anan doğulanda onun məhkəməsi gedirdi.

Səmayə istehzasını saxlaya bilmədi:

- Mən də beləcə göydən düşmüşəm?

Mariya Topal nəvəsinin istehzasını qulaqardına vurdu:

- Doğma qızım da olsa, deməliyəm ki, anan mənə fərli övlad olmadı, mən qızımı xanım-xatın görmək istəyirdim, istəyirdim oxusun, adam arasına çıxsın, bizim kimi onun-bunun altında gün keçirməsin, amma belə olmadı, qəsəbə gün-gündən böyüyürdü. Moldaviyadan gələn qızların bəziləri ərə getmişdi, ev sahibi olmuşdu, qəsəbə get-gedə ətraf kəndlərlə qaynayıb-qarışırdı, İslam mühiti işini görürdü, daha qəsəbədə rəqs gecələri keçirilmirdi, daha kənd oğlanları buralara daraşmırdı, daha qadın-qız üstə bıçaqlanmalar olmurdu, səfehliklər arxada qalmışdı, qəsəbənin uşaqları qonşu kəndə məktəbə gedirdilər. Doqquzuncuda oxuyan anan canıyanmış özündən böyük bir cavana vurulmuşdu, bu cavan, eşitdiyimə görə, şulux işlərlə məşğul idi, amma ananın dərdindən divanə idi, hər gün onu məktəbdən evə qədər ötürürdü, çəpər dibində dayanıb saatlarla pıçıldaşırdılar, söz-söhbətləri qurtarmırdı, bunun axırını pis gördüyümdən ananı danladım, amma o, lap başını itirmişdi, söz eşitmirdi, oğlanın ailəsi bu izdivaca razı deyildi, ata-anası daş atıb başını tuturdu, kəndin hörmətli bir ailəsi anası şortuluqda ad çıxarmış bir qızı oğluna almaq istəmədi. Anan oğlana qoşulub qaçdı, bir müddət orda-burda kirədə qaldılar. Bir gün atanı tutdular, anan da uşaq qucağında üstümə qayıtdı, körpəsinə qıymadım, yoxsa evə qoymayacaqdım, amma anan ərinə sədaqətli çıxdı, türmə yollarında can çürütdü, atanı elə türmədə də öldürdülər, anan başqa kişiyə gözünün ucu ilə də baxmırdı, bəlkə elə buna görə də başı xarab oldu. Şikəsliyim olmasaydı, evdə saxlardım, amma mümkün olmadı, dəlixanaya qoydum, bu da bizim ailənin şəcərəsi.

Səmayə qalxdı ayağa:

- Hə, nənə, səni dinləyəndən sonra adam özünü asmaq istəyir!-dedi. - Mən gedim özümü asım!

Mariya Topal gülümsədi:

-Onda əvvəlcə məni as!

 

- V -

 

Xoş-beşdən sonra Kaştan kişi dərhal zarafatla Məlikəjdərə şikayətləndi:

-Ağa, sən yoxsan, məni çaya tutublar, acından öldürürlər, - dedi.

Mılikəjdər dərhal sözü dəyişdi:

- İndi səni başqa məsələdən ötrü çağırmışam, Kaştan kişi, - dedi.

Kaştan özünü yığışdırdı:

-Buyur, ağa!

-Mən generalla görüşməliyəm.

Kaştan tərəddüdlə:

-Ağa, nə sözün var, mənə deməlisən. Dediyini kəlmə-kəlmə ona çatdıracağıma söz verirəm. Sən ki, qaydaları bilirsən.

-Hərdən qaydaları pozmaq olar.

-Əlbəttə, ağa!-deyə Kaştan başını tərpətdi. - Amma zəmanə qarışıb, general istəmir ki, adı orda-burda hallansın, ağanın adı ilə yanaşı çəkilsin.

Seyfəl özündən çıxdı:

-Kaştan kişi, general adının Məlikəjdər ağa ilə yanaşı çəkilməyindən fəxr duymalıdı...

Məlikəjdər Seyfəlin sözünü yarıda qoydu:

-Bir hövsələn olsun, bacınəvəsi!-dedi, fikrini Kaştan kişiyə izah elədi: - Generala deyərsən ki, ağa damara düşüb, görüşmək lazımdı.

 

* * *

 

...Hərbi ticarət idarəsinin tabeliyində olan qəsəbə mağazası hissə komandirinin təminat üzrə müavininin nəzarətində idi. Kefi istədiyi oyunlardan çıxırdı. Müavin balacaboy, inadkar bir erməni idi. Məlikəjdər mağaza müdiri olsa da, səsini çıxara bilmirdi. Müavin əsgərlərin boğazından kəsdiyini mağazada satdırırdı, pulunu da cibinə qoyurdu. Əlbəttə, Məlikəjdər bilirdi ki, erməni özbaşına hərəkət eləmir, dalında hissə komandiri dayanır.

Dolaşıq idarəetmə sistemi idi. Qəsəbədə komendantlıq qurulmuşdu. Daş karxanasında ölkənin müxtəlif yerlərindən məcburi köçürülənlərlə yanaşı həm mülki adamlar, həm vaxtından qabaq türmədən azad olunmuşlar, həm də icbari əməyə cəlb olunmuşlar işləyirdi. Mülki adamlar sənəd üçün yaxınlıqdakı kənd sovetinə gedirdilər. Bu da onların azad vətəndaş olduğunu təsdiqləyirdi. Qalan əhali komendanta tabe idi.

Daş karxanalarından çıxarılan daş hərbi hissənin ehtiyaclarına sərf olunurdu, artığı mülki idarələrə satılırdı. Burada cüzi əməkhaqqı müqabilində azadlıqları məhdudlaşdırılmışların qul əməyindən istifadə olunurdu. Lazım olanda hərbi hissənin əsgərlərini də karxanaya basıb işlədirdilər.

Yetmişinci illər idi. Ölkədəki qorxu xofu azalırdı. Məlikəjdər rahatlığa can atırdı.

Belə bir imkan düşəndə əldən vermədi. Bu arada hərbi hissənin komandirini dəyişdirdilər. Mağazanı hərbi ticarətin tabeliyindən alıb fəhlə təchizatına verdilər. Ağa rahat nəfəs aldı.

Malı mağazaya gətirən gizir müdir ilə dostlaşmışdı. Soyadı Kaştanov olsa da, hamı onu Kaştan çağırırdı. Hissədəki dəyişikliklərdən xəbər tutan Məlikəjdər xeyli götür-qoydan sonra riskə getdi. Gətirilən malı qaytarıb gizirə dedi:

- Kaştan, hissə komandirinin müavininə deyərsən ki, mağaza müdiri daha qaiməsiz mal götürmür...

Zarafatcıl gizirin ağzı açıla qaldı. Soruşdu:

-Bəs, qorxmursan?

Məlikəjdər:

-Dediyim kimi çatdırarsan, - dedi.

Bir neçə gün keçdi. Podpolkovnik rütbəli təzə hissə komandiri Məlikəjdəri yanına çağırdı. O, mağaza müdirini danlamadı, bir müddət susdu, sonra mülayimliklə dedi:

- Sənin sifarişini aldım, - dedi. - Gəliri yarı bölsək işləyə bilərik?

Məlikəjdər gülümsədi:

-Bu ədalətli olardı, - dedi.

Podpolkovnik təbəssümlə:

-Danışdıq!-dedi. - Yenə bir sözün varmı?

Məlikəjdər onu əndişəyə salan məsələni axıra qədər çözməyə səy göstərdi:

- Podpolkovnik, bəlkə hissənin ərzaq təminatını Kaştanova tapşırasan? Gizir də olsa, kəlləli oğlandı. - dedi. - Qorxuram müavinin səni bada versin.

Podpolkovnik:

-Bunu da danışdıq!-deyə ayağa qalxdı, özünü saxlaya bilməyib çığırdı: -Balaca kişi, məni tanımadın? Adam komandirini də unudar?

Məlikəjdər İvanovu çətinliklə tanıdı. Bu onun əsgərlikdəki taqım komandiri idi. Keçən on beş il cavan leytenantı sanballı bir kişiyə çevirmişdi. Onlar qucaqlaşdılar.

- Bəs, məktubumu niyə çatdırmamısan, komandir? -deyə Məlikəjdər onu məşğul edən sualı verdi.

-Bağışla, əsgər, - deyə podpolkovnik günahkar halda boynunu bükdü - Macarıstandan gələn məlumatda sənin adını itkilərimizin siyahısında gördüm, məktubunu sevgilinə çatdırmağı mənasız saydım.

 

* * *

 

... Generalı gözləyirdilər.

O, rəsmi minik maşınında yox, köhnə bir səhra «UAZ»ında gəldi. Yəqin ki, gözə girməkdən çəkinirdi. Tək gəlməmişdi, nəvəsi də yanında idi. Bu beş yaşlı oğlan özünü böyük kimi aparırdı.

Nə sürücüsünün, nə cangüdəninin səsi çıxmırdı. Fikirləri generalın yanında idi, masanın arxasında narahat oturmuşdular. Bir ayaqları qaçaraq yeyirdilər.

Generalın qız nəvəsi qaraşın uşaq idi. Rus dilində sərrast, azərbaycanca isə dirənə-dirənə danışırdı. Məlikəjdər dedi:

-Dərhal bilinir ki, bizim bağın meyvəsidi.

Seyfəl təsdiqlədi:

- Elə bil fırt eləyib Şiriyevin burnundan düşüb.

General atmacaların tərcüməsini dinləyib gülümsədi. Kürəkəni Şiri Şiriyev azərbaycanlı idi. Bu yaxınlarda kənddən aralıda yerləşən nəhəng subtropik sovxozun direktoru təyin olunmuşdu. Məlikəjdərdən soruşdu:

- Şirilə münasibətiniz necədir, ağa?

Məlikəjdər laqeyd halda:

- Münasibətimiz yoxdur. Şiriyev bizdən yan gəzir.

- Niyə?

- Şiriyev şəhərin vəzifəli adamları ilə durub-oturur, biz onun nəyinə gərəyik?

General mülayim halda:

- Onun bu yekəxanalığı başına bəladır da, - dedi. - Amma səndən xahişim budur ki, kürəkənimi nəzərində saxlayasan. Vəziyyət gün-gündən pisləşir.

Məlikəjdər maraqlandı:

- Nəsə olub?

General dilini sürüdü:

- Şiridən söz çəkmək olmur. Amma Albina o günləri deyirdi ki, bir nəfər gəlib Şiridən pul istəyirmiş.

Məlikəjdər qaşlarını çatdı:

-Daha istəmirlər?

- Yox, daha istəyən yoxdur.

Məlikəjdər onu əmin elədi:

- Qoy narahat olmasın. Təhlükə hələlik sovuşub, Sanı türmədədi.

-Hansı təhlükədən söhbət gedir, ağa? Dediyin Sanı nəçidi?

Məlikəjdərin qısa izahatından general kriminal aləmin həndəvərində yaşadığını anladı. Bu onu təşvişə saldı. Amma balaca kişinin inamlı davranışından arxayınlıq tapdı.

- Onda səni eşidirəm, ağa! Nə məsələdi?

General işgüzar adamdi. İşin məğzini göydə tutdu. Məlikəjdərin təkliflərini bəyənmədi:

- Aeroportun rəhbərliyi ilə danışmağına dəyməz, - dedi. - Şəhər milisi isə məni eşitməz.

- Bir sözlə, bu işə girişməkdən imtina eləyirsən? -deyə Məlikəjdər soyuq soruşdu.

- Ağa, fikirləşirəm. - İvanov qeyri-müəyyən bir hərəkət elədi, birdən soruşdu:- Hərbi təyyarələr gül daşımağa yarayarmı?

Məlikəjdər çaşqın-çaşqın generala baxdı:

- Əlbəttə!-deyə əlini alnına vurdu. - Doğrudan ha, ordu qərargahının əlində o boyda hərbi aerodromlar var.

General soruşdu:

- Həftədə neçə reys lazımdır?

Məlikəjdər dərhal hesabladı:

- Üç-dörd reys olsa, bəsimizdir. İşimiz yoluna düşəndən sonra, lazım olar, reyslərin sayını artırarıq.

General gülümsədi:

- Bu problem deyil.

- Nə təyyarəsi olacaq?

- Yük təyyarələri, vertolyotlar, hətta qırıcı təyyarələri də yükdaşımaya cəlb eləmək olar.

- Sizin nəqliyyət hansı şəhərlərə uça bilər? - deyə Məlikəjdər maraqlandı.

- Ölkənin harasına desən, uçmaq olar.

- Yaxşı, əməliyyatın texniki tərəfi aydındır. Onu da həll elədik, - deyə Məlikəjdər ağa söhbətə yekun vurdu.

- Sən əməliyyatın maliyyə tərəfi ilə məşğul ol, ağa, texniki tərəfi mənlikdir, - deyə İvanov güldü. - Bizə vəsait lazımdı.

Məlikəjdər onun zəif damarını bilirdi:

- Bu işdə lap yekə pullar gizlənir.

General inamsızlıqla burnunu çəkdi:

- Deyirsən, generallara layiq pullardır?

- Lap padşahlara layiq pullardur, - deyə Məlikəjdər qəti dilləndi.

- Təqribən nə qədər?

Eşitdiyi məbləğdən İvanov diksindi, siqaretini külqabıya basdı:

- Baho!-deyə inamsız halda gülümsədi. - Ola bilməz!

- Bəli, bəli, general, heç şübhən olmasın, - deyə Məlikəjdər dilləndi. - Əlini ver, general.

İvanov razı halda onun əlini sıxdı. Bilirdi ki, bu balaca kişi böyük işlər üçün yaranıb. Gözlənilmədən təklif elədi:

- Mənə elə gəlir ki, biz daha tez-tez görüşməliyik.

Məlikəjdər dedi:

- Mən hazıram. Maniyələri özün qoymuşdun.

General izah elədi:

-Onda elə lazım idi.

Məlikəjdər anlamadı:

- Nə dəyişilib ki?

General istehza ilə:

- Aşkarlıq və yenidənqurmadır, - dedi. - Görmədin, bir gecənin içində respublikanın başçısını dəyişdirdilər?

Məlikəjdər başını tərpətdi.

-Nə olsun ki?

General təəccüblə başını yellədi:

-Təzə birinci katibin kimliyini bilirsən?

-Kimdir ki?

-Atası, bir vaxtlar, qəsəbədəki karxananın direktoru olub.

-Nə danışırsan! Gərək ki, sən onunla bərk dost idin:

-Bəli, ağa, dünyanın gərdişinə bax! Odur ki, haçan nə lazım oldu, birbaşa özümə müraciət elə. Bizə daha vasitəçi lazım deyil.

 

- VI -

 

Səkil Qoçu yenə coşmuşdu, bayır köşkü zəbt eləyib nəslin cavanlarını başına yığmışdı.

- Sizə ərz eləyim ki, qoçuluğumuz belə oldu: üç yoldaş idik, başçımız da, Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin, axund Mir Qədir ağanın qardaşı, Məlikəjdər ağanın əmisi Mir Canpolad idi, biz həm də xalauşağıydıq, üçüncü yoldaşımız Sanının atası Nazıoğlu Qulu idi.

Onun sözünü Sərraf kəsdi:

- Deməli, Nazıoğlu Qulu Sanının atası imiş.

Səkil Qoçu onun sözünü başının hərəkətilə təsdiqlədikdə Adəm sözə qarışdı:

- Bəs ona niyə Nazıoğlu deyirdilər?

Qoca bir qədər fikrə gedəndən sonra cavab verdi:

- Qulunu ona görə Nazıoğlu çağırırdılar ki, dədəsinin adı məlum deyildi, anasının adı isə Nazı idi, əlbəttə, Nazı yəqin bilirdi ki, uşağı kimdən doğub, amma nə səbəbdənsə bunu heç kimə demirdi. Barəsində, camaat arasında, çox hədyanlar danışılsa da kəndimizə gələndən namusla yaşamışdı, anam söyləyirdi ki, hardan gəldiyini bir özü bilirdi, bir də Allahı, elə bil kimdənsə gizlənirdi.

Sərraf soruşdu:

-Görəsən kimdən gizlənirmiş?

Qoca çiynini çəkib sözünü davam etdi:

- On dörd-on beş yaşında oğlu ilə bizim kəndə varid olanda Nazının heç otuz yaşı yox idi. Ziyarətgaha pənah gətirdiyindən sövmələrin birində qalırdı. Sonra Mir Qədir ağa Nazıya kəndin qırağındakı xaraba daxmada yerləşməyi məsləhət gördü. Burada əvvəllər yaşayan ər-arvad ağanın müridlərindən idi, ikisi də bir ayın içində naməlum bir xəstəlikdən canını tapşırdığından heç kim qorxudan bu tərəfə ayaq basmırdı. Nazı da bunu eşitmişdi yəqin ki, amma qorxmadı, ilk vaxtlar ağanın ianələrilə dolanırdı, sonra işi artdı, varlıların evlərini yığışdırırdı, silib-süpürürdü, yorğan-döşək salırdı, mitil sırıyırdı, bağ mövsümündə onu bəhməz bişirməyə, üzüm-əncir yığmağa, qurutmağa çağırırdılar, qışda yun didirdi, iplik əyirirdi, soğan suyu ilə onları boyayırdı, corabından tutmuş üst geyimlərinə qədər hər şey toxuyurdu. Toy, yas, təziyə, fərq eləməzdi, bütün qara işləri Nazıya tapşırırdılar, məclis sahibləri zəhməti müqabilində onun çadrasının altında gətirdiyi ləyəni süfrədən qalan yeməklərlə doldururdular, insaflıları qadının əlinə beş-on quruş pul da verirdilər.

Söhbətin bu yerində Sərraf bir atalar sözü işlətdi:

-Allah bəndəsini darda qoymur...

Adam soruşdu:

-Dədəm, bəs ona sataşan-zad olmurdu?

Qoca başını buladı, dedi:

-Olurdu, bəziləri xəlvətə salıb onu küncdə-bucaqda əlləşdirmək eşqinə düşəndə Nazı tələsmədən üzündən yaşmağını açırdı, onun sifətini bir dəfə görən bir də qadına yaxın getmirdi, Nazı çox kifir idi, üzü qara şırımlarla örtülmüşdü, alnında qara yara yerləri qaralırdı, baxanın ödü ağzına gəlirdi.

Sərraf bir də qocanın sözünü kəsdi:

-Onda Qulunun neçə yaşı vardı?

Səkil Qoçu çiynini çəkdi:

-Yaşını deyə bilmərəm, əmma o xırda sümüklü, davakar bir oğlandı, zehinli idi, mollaxanada hamıdan yaxşı oxuyurdu. Bicbala elə şeylərdən danışırdı ki, ağzımız açıla qalırdı. Nazının tapşırığına görəmi, ya başqa səbəbdənmi, bilmirəm, Qulu Mir Canpoladın kölgəsinə dönmüşdü, ondan bir addım da qırağa çəkilmirdi. Onu da sizə deyim ki, Mir Canpolad xaloğlum nəhəng, idbar bir adamdı, öküzü bir zərbə ilə aşırırdı, özüm şahidəm, qəssabxananın qabağından keçirdik, mıxdan qırılmış qəzəbli cöngənin buynuzundan yapışdı, qaşqasına yumruğunu necə tutuzdurdusa, heyvan dalı üstə çökdü, bir neçə dəqiqə özünə gəlmədi, yerindən dəbərmədi. Bu həmin vaxtlar idi ki, qohumlarımızdan biri şəhərdən gəlmişdi, görüşünə getmişdik, o, həsədlə Mir Canpoladın boyuna-buxununa baxıb dedi ki, sənin gücün-qüvvətin məndə olsaydı, qoçuluq eləyərdim. Elə deyəsən bu söz də bizi oyatdı, atışıb bir mauzer, bir-iki qatar patron aldıq, özümüzü ziyarətgahın dalındakı çöllüyə verirdik, nişangah qurur, əlimiz mauzerə yatana qədər atırdıq. Nazıoğlu Qulu hamımızdan yaxşı vururdu, əmma qabağımızı Mir Qədir ağa kəsirdi, axundun razılığı olmadan kənddən çıxa bilməzdik...

Qəfil bir qonağın gəlişi söhbəti yarımçıq qoydu. Gələn Lotu Faxı idi.

 

* * *

 

Lotu özünü fəxrlə oğru adlandırsa da, kənardan sanballı işbaza oxşayırdı. Ömrünün çoxu türmələrdə keçsə də, yalnız biləyində kiçik bir döymə vardı. Bu tac şəkli onun qanuni oğru titulundan xəbər verirdi.

Məlikəjdər onu ayaqüstə qarşıladı. Gülərək yer göstərdi:

- Qardaşım, sən tikanlı məftilli türməni bulaq başına döndərmisən. Haçan istəyirsən girirsən, haçan istəyirsən çıxırsan, - dedi.

Faxı keçib oturdu:

- Cəddinə sadağa olum, sənin ziyarətinə gəlmək üçün mən tikanlı məftilləri də adlamağa hazıram.

Məlikəjdər lotunun bəlağətindən xoşhallanaraq:

-Zonda işlər necə gedir?

-Sakitçilikdir, ağa, - deyə Lotu Faxı gülümsədi.

Seyfəl söhbətə qarışdı:

-Bəs, deyirdilər ki, ermənilərlə azərbaycanlılar arasında dava düşüb, bir-birini qırırlar...

-Dava bitib, neçə gündür sakitlikdir. Sanı zona gələn kimi hər şeyi yoluna qoydu.

-Nə təhər? -deyə Məlikəjdər maraqlandı.

- Gələn kimi Ravilləri buraxdı qabağa. Bir gündən sonra aranı qarışdıran erməni əsilli qanuni oğrunu boğazı ülgüclənmiş tapdılar, dava da qurtardı.

Məlikəjdər susdu. O, qanı sevmirdi, həmişə qandan qaçırdı. Lotu Faxı çox oturmadı, saatına baxıb qalxdı:

-Ağa, mən saat on səkkiz sıfır-sıfırda zonda olmalıyam. Vaxtım yoxdu, -dedi - Hələ bir neçə yerə də dəyməliyəm.

Məlikəjdər işarəni başa düşdü, Seyfələ tərəf çevrildi:

-Bacınəvəsi, obşaka olan ianəmizi qardaşımıza çatdırarsan, - dedi.

 

- VI -

 

Sabahısı Səkil Qoçu əhvalatın mabədini danışırdı. Başına cəm olmuş cavanlar huş-guş ilə qulaq kəsilmişdilər, axı, nəslin şəcərəsi hamını maraqlandırırdı.

-Qorxu-ürkü bilməyən Mir Canpolad bircə böyük qardaşından çəkinirdi. Onda Mir Qədir ağanın heç otuz yaşı yox idi, İranın Qum şəhərində təhsilini yarımçıq qoyub Vətənə dönmüşdü, atası rəhmətə getdiyindən, təriqətə başçılıq ona keçmişdi. Mir Qədir ağa onun xeyir-duasını almağa gəlmiş kiçik qardaşını dinləyib köksünü ötürdü, sonra mənim arxamda gizlənməyə çalışan Qulunu gözdən keçirib yenidən üzünü Canpolada tutub dedi ki, qardaşım, mən çox istəyirdim ki, sən oxuyasan, elm dalınca gedəsən, amma olmadı, sən bivec dayılarına çəkdin, mütrübxanaları mollaxanadan irəli tutdun. Həmişə döyüldün, həmişə söyüldün, amma düz yola gəlmədin, əksinə, “Qurani-Kərim”də deyildiyi kimi, yolu azmışların yolu ilə getdin, kitaba yox, tapança-xəncərə meyl saldın. Mir Canpolad cavab verdi ki, ağa, bütün ömrüm boyu dozanqurdu kimi torpaqda eşələnməyə həvəsim yoxdu, illərlə elm oxumusan, haralardan sorağın gəlmir, amma dolanışığın bu deyilmi? Bel əlindən düşmür, istəyirsən mən də sənin kimi zillət və ehtiyac içində gün keçirim? Mir Qədir ağa da qayıdıb cavab verdi ki, ehtiyac içində də şərəflə yaşamaq mümkündü. Canpolad da sözün bu yerində coşdu, nə coşdu, dedi ki, kim deyə bilər ki, var-dövlət içində yaşayan zənginlərin hamısı şərəfsizdi? Əcnəbilər dünyanın o başından durub Bakıya gəlirlər, milyonlara sahiblənirlər, nöyüt pullarını kürəklə kürüyürlər, biz isə ehtiyac içində yaşamalıyıq! Mir Qədir ağa kürəyini yerə vermədi, dedi ki, qardaşım, var-dövlət insana xoşbəxtlik gətirmir, əksinə, bütün bədbəxtliklərin baiskarıdır. Hə, bu yerdə daha dözmədim, söylədim ki, xalamoğlu, daha bizim oxumağ vaxtımız keçdi, rüsxət ver, şəhərə gedək, pul qazanaq, indi tapança-xəncər zəmanəsidir. O da dedi ki, yox, tapança-xəncər bizim təriqətimizə müvafiq deyil. Amma Canpolad yenə söz altda qalmadı, dedi ki, qədeş, tapança-xəncər təriqətə müvafiq olmasa da zəmanəyə müvafiqdi. Mən də Mir Qədir ağanın hirslənəcəyindən ehtiyatlanıb zarafata saldım, dedim ki, ağa, istəyirik bir az pul qazanaq, özümüzü tutaq, kasıblığın daşını ataq, sonra qayıdaq kəndə, nə təriqət qaçmır, nə də haqqın yolu! Yadımdadır, Mir Qədir ağa qaşqabağını töküb dedi ki, xaloğlu, Allah yolundan çıxanı Allah yoluna gətirmək çətindir. Qırımınızdan görürəm ki, fikriniz qətidir, sizin qabağınızı istəsəm də kəsə bilmərəm, xeyir-duamı qəbul eləyin. Sonra arxamdan çıxmayan Nazı oğlu Quluya işarə ilə soruşdu ki, bu uşağ kimlərdəndi, tanımadım. Mən Canpoladla himləşib bir neçə cümlə ilə ağanı maraqlandıran suala cavab verdi. Mir Qədir ağa istehza ilə dedi ki, bu qədər söz nəyə gərək, Səkil xaloğlu, bir kəlmə kifayət idi, çaşıb soruşdum ki, o hansı kəlmədi? Mir Qədir ağa istehza ilə gülümsədi ki, gərək deyəydin ki, Canpoladın oğulluğudu.

 

* * *

 

Tezliklə Canpoladın dəstəsi kənddən gələn, qoldan güclü cavanların hesabına böyüdü. Qısa vaxtda varlanmış dostlar əllərinə gələn pulu yığıb- yığışdıra bilmirdilər. Əlbəttə, başçının gəliri daha çox idi. Canpolad yoldaşları ilə məsləhətləşdi:

-Bu qədər pulu harda saxlasam yaxşıdır?

Nazıoğlu Qulu dedi:

-Bəlkə banka qoyasan? Deyilənə görə varlılar pulu orda saxlayırlar.

Səkil razılaşmadı:

-Pul həmişə adamın əlinin altında olmalıdır.

Mir Canpolad bir az düşündü, əskinasların bir

Yeni hekayələr

TEATRDA, KİŞİLİK DƏ BİR ŞEY DEYİL..., BASTAR   ULDUZA   HÜRÜRDÜ.  SABAH PUL GÜNÜDÜR,  BİZİM ADAM, TƏKQULAQ XOTUĞZADIN HƏYATI,  DAŞ,  TƏLƏBƏ DOSTLAR.

QƏNİ CAMALZADƏ-60

                                             

                                             

 Азярбайъан Йазычылар Бирлийинин тябрики:

                                                                                                                             HACI QƏNİ  CAMALZADƏ – 60

Hörmətli qələm dostumuz, Hacı Qəni Camalzadə! Siz 1956-cı ildə Lerik rayonunun Durqan kəndində dünyaya gəlmisiniz. Orta məktəbi Bakının Şüvəlan qəsəbəsində bitirəndən sonra Azərbaycan Politexnik İnstitunun avtomatika fakültəsində təhsilinizi davam etdirmisiniz.

            Bədii yaradıcılığa erkən yaşınızdan başlamısınız. İlk qələm təcrübəniz 1969-cu ildə “Pioner” jurnalında çap edilmiş, 1976-cı ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc olunan  “Heç nə itmir” adlı hekayənizlə öz dəsti-xəttinizi müəyyənləşdirmisiniz. İllərlə “Ədəbiyyat və incəsənət”, “Kirpi”, “Azərbaycan”, “Literaturnı Azərbaycan” kimi nüfuzlu dərgilərdə dərc olunmusunuz. 1984-cü ildə “Yeni səslər” almanaxındakı yazılarınız və 1986-cı ildə “Yazıçı” nəşriyyatında çap olunan hekayələr kitabınız haqqında Nadir Cabbarov, Vaqif Yusifli, Məti Osmanoğlu, C.Cavanşir, Ə.Cahangir  kimi tanınmış tənqidçilər, M.Oruc kimi görkəmli yazıçı  müxtəlif  dərgilərdə söz deyiblər və yaradıcılığınızı yüksək dəyərləndiriblər. Siz bir yazıçı kimi vətəndaş mövqeyinizi, milli təəssübkeşliyinizi öz əməllərinizlə sübut etmisiniz. 1992-ci ildən 1993-cü ilə qədər zabit kimi Qarabağ uğrunda döyüşlərdə iştirak etmisiniz. Müharibədən qayıdandan sonra yenidən istehsalata atılsanız da, əsas məşğuliyyətinizdən biri bədii yaradıcılıq olub. Oxucular sizi “Lənət qapısı”, “Bayıldan başlanan yol”, “Yaxşı oğlanın dayısı”, “Sonuncu yeznə”, “Qohumların əsiri” hekayə kitablarının və eləcə də tarixi mövzuda  qələmə alınmış “Qızıl qoduq”, “Karxana”, “Oğurlanmış şahzadə” romanlarının müəllifi kimi tanıyır. Bu gün də siz qələmi yerə qoymamısınız. Cəmiyyətimizdəki neqativ halları – bürokratları, yalançıları ustalıqla qələmə alır, ölkənin mötəbər dərgilərində çap olunursunuz.

            Sizə 60 yaşınızın astanasında yeni yaradıcılıq uğurları və can sağlığı arzulayırıq.

 

Qəni Camalzadə-50

Qəni Camalzadə-50

Ədəbiyyat qəzetini 2005

Ədəbiyyat qəzeti 2005